جشنواره فجر 35
جمعه، ۱۹ شهريور ۱۳۹۵ - ۱۴:۱۹

«فروشنده» فیلمی درباره حریم خصوصی

زندگی در دنیای ناامن بی دیوار

آی سینما: در روزهای پیش از نمایش و مدتی که از اکران فیلم «فروشنده» می‌گذرد، نوشته‌ها و گفته‌های متعددی در رسانه‌ها درباره محتوا و مضمون این فیلم منتشر شده است. یادداشت زیر به قلم یک حقوقدان از منظر «حریم خصوصی» به فیلم اصغر فرهادی پرداخته و کوشیده که جلوه‌های مختلف نمایش این مفهوم مهم در فیلم را تحلیل کند.

 

آمنه دهشیری *

«بین اتاق ها دیوراری نیست و همه چیز را می توان دید.» نمایش مرگ فروشنده آرتور میلر با به تصویر کشیدن چنین خانه‌ای شروع می شود. خانه نقطه شروع فیلم فروشنده است. بعد از نشست کردن ساختمان در اثر گود برداری دیوارهای اتاق خواب ترک می خورد. اتاق خواب بارزترین مصداق حریم خصوصی زندگی انسان است. گویی، وقتی حریم خصوصی ترک می خورد حتی اگر اسمش خانه باشد محل ماندن نیست. باید اثاث کشی کرد و رفت. ارجاع‌های پی در پی این فیلم به انواع مصادیق حریم خصوصی و ناامنی ناشی از بی حرمتی به آنها تا سکانس پایانی ادامه دارند.

کانت کرامت انسان و گوهره متمایزه او از سایر موجودات را اختیار و حق انتخاب او می داند. از نظر او توانایی انتخاب روش زندگی است که انسان را از حیوانات متمایز می‌کند. آسیب دیدن کرامت انسانی یعنی  تبدیل شدن به موجودی که استقلال و قدرت انتخاب و تعیین سرنوشتش را ندارد. این درست همان «گاو» شدنی است که «به مرور اتفاق می افتد.»  شناسایی  حریم خصوصی و پاسداری از این حریم از طریق وارد کردنش به نظام «حق های بشر» تلاشی است برای حفظ این استقلال. اما این حریم خصوصی چیست و چگونه می تواند به حفظ  استقلال و کرامت انسان کمک کند؟

حریم خصوصی مفهومی پیچیده است که  تعیین مرزهای آن با مشکلات بسیاری روبه رو بوده است. برای حریم خصوصی تعاریف مختلفی در طول سالیان ارائه شده است، از جمله آن است: حق بر تنها بودن، حق بر مخفی نگه داشتن امری، حق بر کنترل اطلاعات شخصی، حق داشتن یک فضای خصوصی و حق بر آزادی اراده شخصی.

هر کدام از این تعاریف به تنهایی فقط به یک جنبه از حریم خصوصی اشاره دارند. شناختن جنبه های مختلف حریم خصوصی به ما کمک می کند تا تصویر روشن تری از این مفهوم و دامنه اعمالش داشته باشیم. نویسندگان حریم‌خصوصی سه جنبه حریم‌خصوصی اطلاعات، حریم‌خصوصی- دسترسی و حریم‌خصوصی مربوط به بیان خویشتن را مطرح کرده اند.

1- حریم‌خصوصی اطلاعات

هر چه بیشتر دیگران درباه ما بدانند بیشتر می‌توانند ما را کنترل کنند و یا به عنوان ابزار فشار از آن اطلاعات علیه ما استفاده کنند. بنابراین فرد باید تعیین کند که چه زمانی، چگونه و تا چه حدی اطلاعاتی که مربوط به اوست  با دیگران در میان گذاشته شود. حریم‌خصوصی اطلاعاتی به انسان امکان می‌دهد که قدرت تصیم‌گیری سالمی داشته باشد. با نقض حریم خصوصی اطلاعاتی است که ترس از قضاوت شدن، رد شدن، مجازات شدن مانع از تصمیم گیری و انتخاب آزادانه می‌شود.

در فیلم فروشنده دیده می شود عادت همسایگان در رصد زندگی و انتشار اطلاعات شخصی دیگران از بین نرفته بلکه از مستأجری به مستأجر دیگر منتقل شده است. همسایگان اتفاقی را که برای رعنا می‌افتد، برای همکارانش در گروه نمایش بازگو می‌کنند. رعنا متوجه می‌شود جزئیات اتفاق از دایره محدود همسایگانشان فراتر رفته است و حالا  گروه نمایش نیز از آن با خبرند. انتشار اطلاعات شخصی فضای نمایش و سالن تئاتر را برای او ناامن و سنگین می کند.عماد در صحنه‌ای دیگر مکاتبات و مکالمات مستأجر قبلی را شخم می زند تا سرنخی پیدا کند. هر چی پیش می‌رود دیوارهای بیشتری از حریم خصوص دیگری فرو می‌ریزند.

مثال هر روزه نقض حریم خصوص اطلاعاتی مربوط به افشای محتوای جستجوهای اینترنتی است. اینکه چگونه چند ثانیه بعد از جستجوی اینترنتی آماج تبلیغ‌های هدفمند قرار می‌گیریم. تبلیغاتی که مارا در تمام صفاحات دنبال می‌کنند. هرجا که می‌رویم هستند، هر صفحه‌ای که باز می‌کنیم، یا اول هر فیلم آنلاین می‌ببینم.

فاش شدن اطلاعات شخصی می‌تواند به اندازه اینکه دیگری کنترل بدن مارا به دست بگیرد و قدرت تصمیم گیری را از ما بگیرد خطرناک باشد. نشت اطلاعات خصوصی باعث می شود همیشه فکر کنیم داریم قضاوت می‌شویم، رفتارمان زیر ذره‌بین است، داریم مسخره می شویم، تحت فشاریم، مجبوریم و یا اینکه دیگران دارند از اطلاعات ما رسیدن منافع خودشان استفاده می کنند.

در فیلم فروشنده رعنا تلاش می کند از باز گویی دقیق اتفاقی که برایش افتاده است سرباز بزند. همین تمایل به حفظ مرزهای حریم خصوصی اطلاعاتیش باعث می شود به پلیس هم مراجعه نکند. زیرا در میان گذاشتن آنچه بر او گذشته با دیگران همان و وارد شدن غریبه ها به حریم خصوصی اش همان.

2- حریم خصوصی‌- دسترسی

این جنبه از حریم خصوصی  دسترسی دیگران به فرد را محدود می کند. در واقع چتر حمایتی حریم خصوصی- دسترسی به انسان اجازه می دهد که برای اعمال خصوصی اش گوشه دنجی داشته باشد. برای مثال  آنچه که در رختخواب فرد اتفاق می افتد دراین حوزه است. اما از طرفی این جنبه از حریم خصوصی به میزان نزدیک بودن فیزیکی یا تحت نظر بودن در فضای عمومی و خصوصی نیز مربوط می شود.  حمایت از حریم خصوصی- دسترسی به افراد اجازه می دهد خودشان درمورد اینکه چه کسی می تواند به آنها دسترسی فیزیکی داشته باشد تصمیم بگیرند.

در فیلم می بینیم که ترس و ناامنی از نقض حریم خصوصی- دسترسی در خاطر زن مسافر تاکسی انقدر ماندگار شده است که نشستن کنار هر مردی در تاکسی او را مضظرب و پریشان می کند. از طرف دیگر مرد راننده به تعرض به حریم خصوصی¬- دسترسی زنان عادت دارد و حتی به خود زحمت اجازه گرفتن برای وارد شدن به محدوده حریم خصوصی جسمی آنها را نمی دهد. همین تعرض است که آن انقلاب و دگرگونی و آشوب را به روان رعنا و زندگی عماد می آورد. در جایی از فیلم می بینم که  حتی  یک کودک نیز از حریم خصوصی- دسترسی بدن خود آگاه است و اصرار دارد خاله رعنا برود و او را تنها بگذارد.

3- حریم خصوصی- خویشتن ابرازی

اینجا حریم خصوصی به حمایت از اموری می پردازد که  که فرد برای بیان هویت و شخصیت اش به آنها نیاز دارد. برخی امور به فرد امکان می دهند هویتش را بسازد و ارزشهایش را تعریف کند. تصمیم گیری، ادامه‌دادن یا اصلاح‌کردن رفتارهای این حوزه تحت شمول چتر حمایتی حریم خصوصی- خویشتن ابرازی قرار می‌گیرند. با چنین حمایتی  فرد  از مداخله، فشار و اجبار دولت یا سایر افراد در امان می ماند.

روابط خصوصی آدم‌ها، مسائل خانوادگی، فرزند آوری و سبک زندگی از جمله اموری هستند که  فرد از طریق آنها سبک زندگی و ارزشهایش را تعریف می کند. علاوه بر آن، عقاید سیاسی یا مذهبی فرد نیز، هر چند که به روابط خصوصی او مربوط نیست اما در شکل گیری هویت فرد نقش اساسی‌ای دارند. از این رو تصمیمات و فعالیت های فرد در این حوزه ها  باید از هر گونه افشا و فشار برای افشا در امان باشند. 

در فیلم فروشنده می ببینم عماد از افشای سبک زندگی به عنوان وسیله مجازات کردن مرد راننده استفاده می‌کند. مخاطب فیلم این فشار سهمگین را لحظه به لحظه بیشتر و بیشتر درک می کند. این اولین بار نیست که عماد حریم‌خصوصی  را وسیله مجازات یا شکنجه دیگران می کند. بار اول  زمانی است که عماد تلفن همراه دانش آموز را از او می‌گیرد، محتویاتش را می‌بیند و دانش‌آموز را تهدید به افشای محتویات می‌کند. نگاه ملتمسانه و حشتزده دانش‌آموز و سکوتی که کل کلاس را در بر می‌گیرد نشان از شکسته شدن مرزهایی می‌دهند که نباید شکسته می‌شد.

نکته پایانی

فیلم فروشنده در آن سطحی از ارتباطات اجتماعی اتفاق می‌افتد که نقض کننده حریم‌ خصوصی بقیه افراد جامعه هستند. نه پای دولت در میان است و نه شرکت های چند ملیتی‌ای که از قبل داده‌های شخصی ما میلیاردها دلار به جیب می زنند. اما نباید فراموش کرد که قبول و شناسایی اولین قدم برای مطالبه کردن احترام به حریم خصوصی در برابر قدرت‌های به مراتب قوی‌تر است، کسانی مانند شرکت‌های چند‌ملیتی، پلتفورم‌های اینترنتی و حتی حکومت‌ها.

 

* دکتری حقوق بشر بین الملل

2016-09-09 14:19:09 iCinema - آی سینما؛ اخبار سینمای ایران و جهان
به اشتراک بگذارید fb tw gp pi
نظر دهید
يكشنبه ۳ بهمن ۱۳۹۵
جلال سمیعیجلال سمیعی

آخ سینما (دوره دوم) شماره چهل‌وسوم

استقبال پرشور اقشار مختلف از تماشای حادثه #پلاسکو

2017-01-22 12:14:38 iCinema - آی سینما؛ اخبار سینمای ایران و جهان
به اشتراک بگذارید fb tw gp pi
نظر دهید
شنبه ۲۵ دی ۱۳۹۵
جلال سمیعیجلال سمیعی

آخ سینما (دوره دوم) شماره چهل‌ودوم

جدول اکران گروه «هنر و توقیف» اعلام شد

2017-01-14 12:19:27 iCinema - آی سینما؛ اخبار سینمای ایران و جهان
به اشتراک بگذارید fb tw gp pi
نظر دهید
يكشنبه ۱۹ دی ۱۳۹۵
علی مصلح حیدرزادهعلی مصلح حیدرزاده

هفت نکته در حاشیه انتخاب فیلم‌های جشنواره فجر

به شکل کاملا تصادفی!

2017-01-08 08:19:05 iCinema - آی سینما؛ اخبار سینمای ایران و جهان
به اشتراک بگذارید fb tw gp pi
نظر دهید
شنبه ۱۸ دی ۱۳۹۵
جلال سمیعیجلال سمیعی

آخ سینما (دوره دوم) شماره چهل‌ویکم

تغییرات سینمای پسابرجام در دوران #ترامپ

2017-01-07 07:46:26 iCinema - آی سینما؛ اخبار سینمای ایران و جهان
به اشتراک بگذارید fb tw gp pi
نظر دهید
يكشنبه ۱۲ دی ۱۳۹۵
علی مصلح حیدرزادهعلی مصلح حیدرزاده

به بهانه حذف 45 درصد از متقاضیان کارت رسانه جشنواره فجر

«شفاف‌سازی» به شیوه شتر گاو پلنگ

2017-01-01 16:08:29 iCinema - آی سینما؛ اخبار سینمای ایران و جهان
به اشتراک بگذارید fb tw gp pi
نظر دهید
شنبه ۱۱ دی ۱۳۹۵
جلال سمیعیجلال سمیعی

آخ سینما (دوره دوم) شماره چهلم

حضور مشکوک #فرهادی در گورستان شهریار

2016-12-31 14:41:21 iCinema - آی سینما؛ اخبار سینمای ایران و جهان
به اشتراک بگذارید fb tw gp pi
نظر دهید
شنبه ۴ دی ۱۳۹۵
جلال سمیعیجلال سمیعی

آخ سینما (دوره دوم) شماره سی‌ونهم

ادامه‌ #یلدا در اینستاگرام و تلویزیون

2016-12-24 10:15:05 iCinema - آی سینما؛ اخبار سینمای ایران و جهان
به اشتراک بگذارید fb tw gp pi
نظر دهید
چهارشنبه ۱ دی ۱۳۹۵
علی مصلح حیدرزادهعلی مصلح حیدرزاده

«مجری‌های پروازی» و محفل سرد تلویزیون

2016-12-21 13:45:15 iCinema - آی سینما؛ اخبار سینمای ایران و جهان
به اشتراک بگذارید fb tw gp pi
نظر دهید
يكشنبه ۲۸ آذر ۱۳۹۵
جلال سمیعیجلال سمیعی

آخ سینما (دوره دوم) شماره سی‌وهشتم

شکایت پزشکان ایران و فرانسه از خانواده #کیارستمی

2016-12-18 13:03:25 iCinema - آی سینما؛ اخبار سینمای ایران و جهان
به اشتراک بگذارید fb tw gp pi
نظر دهید
شنبه ۲۰ آذر ۱۳۹۵
جلال سمیعیجلال سمیعی

آخ سینما (دوره دوم) شماره سی‌وهفتم

یعنی #فراستی زیاد دارد؟

2016-12-10 10:00:49 iCinema - آی سینما؛ اخبار سینمای ایران و جهان
به اشتراک بگذارید fb tw gp pi
نظر دهید
شنبه ۱۳ آذر ۱۳۹۵
جلال سمیعیجلال سمیعی

آخ سینما (دوره دوم) شماره سی‌وششم

چراغ‌ها رو روشن کن، هوا هوای هنده!

2016-12-03 11:09:12 iCinema - آی سینما؛ اخبار سینمای ایران و جهان
به اشتراک بگذارید fb tw gp pi
نظر دهید
شنبه ۶ آذر ۱۳۹۵
جلال سمیعیجلال سمیعی

آخ سینما (دوره دوم) شماره سی و پنجم

خواستگاری از بازیگر دلخواه، فقط ۳۰۰هزار تومان

2016-11-26 12:09:43 iCinema - آی سینما؛ اخبار سینمای ایران و جهان
به اشتراک بگذارید fb tw gp pi
نظر دهید
دوشنبه ۱ آذر ۱۳۹۵
جلال سمیعیجلال سمیعی

آخ سینما (دوره دوم) شماره سی‌وچهارم

کشف و ضبط دو فقره عشق در یک کلانتری

2016-11-21 10:42:18 iCinema - آی سینما؛ اخبار سینمای ایران و جهان
به اشتراک بگذارید fb tw gp pi
نظر دهید
دوشنبه ۱ آذر ۱۳۹۵
علی مصلح حیدرزادهعلی مصلح حیدرزاده

محسن تنابنده، از منادی اخلاق تا پاسخ‌گوی خشمگین

ادب مرد به ز شهرت اوست!

2016-11-21 03:37:58 iCinema - آی سینما؛ اخبار سینمای ایران و جهان
به اشتراک بگذارید fb tw gp pi
نظر دهید
شنبه ۲۲ آبان ۱۳۹۵
جلال سمیعیجلال سمیعی

آخ سینما (دوره دوم) شماره سی‌وسوم

مردی که جمع‌آوری می‌کرد، رفته است؟

2016-11-12 14:46:35 iCinema - آی سینما؛ اخبار سینمای ایران و جهان
به اشتراک بگذارید fb tw gp pi
نظر دهید
شنبه ۱۵ آبان ۱۳۹۵
جلال سمیعیجلال سمیعی

آخ سینما (دوره دوم) شماره سی‌ودوم

اصرار شبکه جم بر نابودی سینما و برندهای ایرانی

2016-11-05 13:10:55 iCinema - آی سینما؛ اخبار سینمای ایران و جهان
به اشتراک بگذارید fb tw gp pi
نظر دهید
شنبه ۸ آبان ۱۳۹۵
جلال سمیعیجلال سمیعی

آخ سینما (دوره دوم) شماره سی‌ویکم

گلم، پوست شما سرمایه سینماست!

2016-10-29 12:20:23 iCinema - آی سینما؛ اخبار سینمای ایران و جهان
به اشتراک بگذارید fb tw gp pi
نظر دهید
شنبه ۱ آبان ۱۳۹۵
جلال سمیعیجلال سمیعی

آخ سینما (دوره دوم) شماره سی‌ام

انتشار عجیب نامه‌های فروغ و وزرای مستعفی

2016-10-22 11:04:15 iCinema - آی سینما؛ اخبار سینمای ایران و جهان
به اشتراک بگذارید fb tw gp pi
نظر دهید
يكشنبه ۲۵ مهر ۱۳۹۵
پدرام رضایی‌زادهپدرام رضایی‌زاده

توصیه‌ای به برخی پزشکان صاحب تریبون رسمی

می‌شود لطفاً ساکت باشی؟

2016-10-16 10:43:21 iCinema - آی سینما؛ اخبار سینمای ایران و جهان
به اشتراک بگذارید fb tw gp pi
نظر دهید
شنبه ۲۴ مهر ۱۳۹۵
جلال سمیعیجلال سمیعی

آخ سینما (دوره دوم) شماره بیست‌ونهم

تهدید نظام‌پزشکی #فرانسه مبتنی بر شکایت از خانواده #کیارستمی

2016-10-15 12:43:53 iCinema - آی سینما؛ اخبار سینمای ایران و جهان
به اشتراک بگذارید fb tw gp pi
نظر دهید